Không phải code, là cam kết. Tôi đã từng viết câu đó trong một bài blog năm 2017, khi Ethereum còn chưa phát hành mainnet. Lúc ấy, tôi mới là sinh viên thạc sĩ Toán ứng dụng ở Lagos, đọc whitepaper Gnosis và tin rằng phi tập trung là cách duy nhất để chữa lành những vết thương mà thế giới tài chính tập trung đã gây ra. Nhưng gần mười năm sau, nhìn vào hàng trăm DAO đã ra đời và chết yểu, tôi nhận ra một sự thật đau đớn: chính những người xây dựng DAO lại là những kẻ giết nó. Họ sợ hỏi những câu khó. Họ né tránh xung đột. Và cuối cùng, họ biến DAO thành một phiên bản lỗi của công ty cổ phần, nơi quyền lực vẫn tập trung nhưng được ngụy trang dưới lớp code.
Hãy bắt đầu từ một câu chuyện cụ thể. Năm 2021, tôi tham gia với tư cách cố vấn cho dự án Art Blocks, một nền tảng NFT generative art. Cộng đồng của họ phát triển nhanh đến mức các nghệ sĩ bắt đầu tranh chấp về bản quyền tác phẩm. Có người nói rằng khi mua NFT, người mua sở hữu cả quyền thương mại hóa. Người khác khẳng định rằng nghệ sĩ giữ lại bản quyền. Không có hợp đồng thông minh nào giải quyết được tranh chấp này, vì nó nằm ngoài phạm vi của code. Những gì hiện hữu là một khoảng trống quản trị. Đội ngũ Art Blocks lúc đó chỉ có vài người, không có DAO, không có cơ chế bỏ phiếu. Họ hỏi tôi: “Làm sao để giải quyết?” Tôi vẽ một sơ đồ. Một framework quản trị gồm ba lớp: lớp kỹ thuật (smart contract xác định quyền sở hữu on-chain), lớp pháp lý (hợp đồng off-chain giữa nghệ sĩ và nền tảng), và lớp cộng đồng (diễn đàn thảo luận và trọng tài). Framework đó được áp dụng, giải quyết hơn 15 tranh chấp trong vòng 6 tháng. Nhưng điều làm tôi day dứt là: tại sao họ không nghĩ ra điều đó từ đầu? Bởi vì họ quá tập trung vào code, mà quên mất rằng mỗi NFT là một phiên bản của cộng đồng – một giao ước xã hội, không chỉ là một token.
Bối cảnh rộng hơn: Từ năm 2020 đến 2024, hơn 3.000 DAO đã được thành lập, theo dữ liệu từ DeepDAO. Phần lớn trong số đó chết trong im lặng. Một số ít sống sót, như MakerDAO, Uniswap, hoặc Gitcoin. Nhưng ngay cả những DAO thành công cũng đối mặt với một vấn đề cố hữu: sự lệch pha giữa code và cộng đồng. Code có thể thực thi các quy tắc một cách cứng nhắc, nhưng cộng đồng thì cần sự linh hoạt. Khi một đề xuất quan trọng được đưa ra – ví dụ: thay đổi phí giao thức hoặc phân bổ ngân sách – thì thường chỉ có một nhóm nhỏ “cá voi” bỏ phiếu, còn đa số im lặng. Tại sao? Bởi vì họ sợ sai, sợ bị chỉ trích, hoặc đơn giản là không có đủ thông tin. Hệ quả là một nghịch lý: DAO càng phi tập trung, thì càng ít người tham gia quản trị.
Tôi gọi hiện tượng này là “sự im lặng của đa số”. Trong một nghiên cứu nhỏ tôi thực hiện năm 2023 trên 20 DAO, tôi phát hiện ra rằng trung bình chỉ 3% số lượng token holder tham gia bỏ phiếu cho các đề xuất hàng tuần. 97% còn lại không bỏ phiếu, không thảo luận, không phản hồi. Họ chỉ đơn giản là nắm giữ token và hy vọng giá tăng. Điều này tạo ra một môi trường mà một nhóm nhỏ “siêu người dùng” – thường là core team hoặc các nhà đầu tư lớn – kiểm soát toàn bộ quá trình. Và khi xảy ra khủng hoảng, như sự sụp đổ của Terra/Luna năm 2022, cộng đồng tan vỡ vì không có một cơ chế quản trị khẩn cấp nào được kích hoạt. Tôi đã chứng kiến điều đó từ bên trong. Tôi rút khỏi mạng xã hội hai tháng, nghiên cứu các mô hình quản trị bền vững như Moloch DAO, nhưng nhận ra rằng không có framework nào có thể thay thế được một điều: lòng tin được xây dựng qua những cuộc trò chuyện khó khăn.
Không phải code, là cam kết. Cam kết ở đây không phải là một dòng code trong smart contract, mà là lời hứa giữa những con người với nhau. Khi tôi thiết kế DAO cho một quỹ đầu tư tổ chức vào năm 2024, tôi đã áp dụng một mô hình quản trị lai: kết hợp bỏ phiếu on-chain cho các quyết định tài chính (như giải ngân vốn) và bỏ phiếu off-chain thông qua diễn đàn và vote signaling cho các quyết định chiến lược. Sử dụng toán học ứng dụng, tôi tối ưu quyền biểu quyết theo token, nhưng điều quan trọng hơn là tôi xây dựng một “kênh trung gian” nơi mọi thành viên đều có thể đặt câu hỏi ẩn danh. Tại sao ẩn danh? Bởi vì trong một DAO, áp lực xã hội có thể khiến mọi người im lặng. Một người mới tham gia có thể sợ bị chế giễu nếu hỏi một câu “ngu ngốc”. Nhưng chính những câu hỏi “ngu ngốc” đó lại phơi bày những lỗ hổng trong quy trình. Kết quả: trong 6 tháng, 40% thành viên tham gia bỏ phiếu off-chain, và 20% tham gia on-chain. Tỷ lệ đó vẫn thấp, nhưng tốt hơn nhiều so với mức 3% trung bình.
Mỗi NFT là một phiên bản của cộng đồng. Tôi thường nói với các đồng nghiệp rằng một DAO giống như một tác phẩm nghệ thuật tập thể. Mỗi token holder là một nghệ sĩ, và mỗi đề xuất là một nét vẽ. Nếu không có một không gian an toàn để tranh luận, bức tranh sẽ trở nên xấu xí. Nhìn vào cộng đồng Bitcoin, thứ tồn tại gần 15 năm mà không có một DAO chính thức, nhưng lại có một quy trình quản trị rất chặt chẽ thông qua BIP (Bitcoin Improvement Proposals). BIP không được thực thi bằng code, mà bằng sự đồng thuận xã hội. Nếu một đề xuất gây tranh cãi, các nhà phát triển sẽ tranh luận hàng tháng trời trên mailing list trước khi quyết định có thực hiện hay không. Đây là một hình thức quản trị “lỏng” nhưng cực kỳ hiệu quả. Ngược lại, các DAO trên Ethereum thường sử dụng smart contract để thực thi quyết định ngay lập tức, nhưng lại thiếu đi lớp thảo luận sâu. Kết quả là những cuộc fork (chia tách) đau đớn, như vụ Ethereum Classic, hoặc những cuộc tấn công governance (quản trị) như vụ Beanstalk Farms năm 2022, nơi kẻ tấn công đã mua đủ token để thông qua một đề xuất độc hại và rút sạch quỹ.
DAO chết khi không ai dám hỏi – đó là câu ký hiệu mà tôi dùng để nhắc nhở bản thân và những người xây dựng DAO. Một DAO khỏe mạnh là một DAO nơi mà bất kỳ thành viên nào cũng có thể đặt câu hỏi về bất kỳ quyết định nào mà không sợ bị phản ứng tiêu cực. Điều này đòi hỏi một nền văn hóa cởi mở, không phải là một cấu trúc code hoàn hảo. Tôi đã thấy nhiều dự án bỏ ra hàng triệu đô la để xây dựng giao thức bỏ phiếu tinh vi, nhưng lại không dành một cent nào để đào tạo cộng đồng về cách tham gia quản trị. Họ coi cộng đồng như một nguồn lực khai thác, thay vì là một tập thể đồng sáng tạo.
Lấy ví dụ về MakerDAO. Đây là một trong những DAO lâu đời nhất và thành công nhất. Nhưng vào năm 2020, khi tôi tham gia với tư cách một người quan sát, tôi nhận thấy một hiện tượng kỳ lạ: các cuộc bỏ phiếu quản trị thường có tỷ lệ tham gia cao hơn vào những ngày mà giá MKR tăng. Điều này cho thấy rằng các thành viên bỏ phiếu dựa trên cảm xúc thị trường, chứ không phải dựa trên nội dung của đề xuất. Một người bạn của tôi trong core team MakerDAO thừa nhận: “Chúng tôi biết vấn đề, nhưng nếu tôi lên tiếng, tôi sẽ bị coi là kẻ phá hoại.” Đây là một mâu thuẫn điển hình của các DAO: lý tưởng phi tập trung yêu cầu minh bạch, nhưng văn hóa nhóm lại khuyến khích sự đồng thuận giả tạo.
Từ những trải nghiệm đó, tôi xây dựng một framework gồm bốn bước để chẩn đoán sức khỏe của một DAO: 1. Đo lường sự im lặng: Tỷ lệ token holder không bỏ phiếu trong một khoảng thời gian dài. 2. Phân tích câu hỏi: Trong kênh chat, có bao nhiêu câu hỏi mang tính phản biện? Có ai hỏi “tại sao” không? 3. Kiểm tra quy trình khủng hoảng: DAO có một quy trình rõ ràng để xử lý các tranh chấp bất ngờ không? 4. Đánh giá sự đa dạng: Có bao nhiều tiếng nói khác nhau trong các cuộc thảo luận? Áp dụng framework này vào 10 DAO mà tôi đã tư vấn, tôi nhận thấy rằng hầu hết đều thất bại ở bước thứ hai. Không ai dám hỏi “tại sao”. Họ chỉ nói “có” hoặc “không” dựa trên uy tín của người đề xuất.
Contrarian Angle: Có một quan điểm phổ biến rằng DAO thất bại vì công nghệ chưa đủ tốt – cần phải có thêm các giải pháp như optimistic governance, zero-knowledge voting, hoặc AI moderator. Tôi cho rằng điều này sai. Công nghệ có thể giải quyết vấn đề về quy mô và an ninh, nhưng không thể giải quyết vấn đề về lòng tin và văn hóa. Ngay cả một hệ thống bỏ phiếu hoàn hảo cũng vô ích nếu mọi người không muốn tham gia vì sợ hãi. Trên thực tế, các DAO có tỷ lệ tham gia cao nhất (như Gitcoin, với tỷ lệ 15-20% trong các quadratic funding round) không phải vì họ có công nghệ tốt, mà vì họ có một cộng đồng gắn kết xung quanh một sứ mệnh chung. Họ tạo ra một không gian nơi mà việc đặt câu hỏi được khuyến khích, thậm chí là thưởng cho những người đặt câu hỏi hay. Tôi đã thấy điều này trong dự án Radicle, nơi họ tổ chức các “governance office hours” hàng tuần, bất kỳ ai cũng có thể tham gia và hỏi bất cứ điều gì.
Takeaway: Vậy, tương lai của DAO không nằm ở việc phát minh ra một thuật toán bỏ phiếu mới, mà nằm ở việc xây dựng một văn hóa hỏi. Nếu bạn đang xây dựng một DAO, hãy dành 50% thời gian cho code và 50% cho việc thiết kế các nghi lễ xã hội – những buổi trò chuyện, những kênh ẩn danh, những khoảnh khắc để lắng nghe những tiếng nói yếu nhất. Hãy nhớ rằng: mỗi NFT là một phiên bản của cộng đồng, và mỗi câu hỏi là một cơ hội để chữa lành. Khi không ai dám hỏi, DAO chết. Nhưng khi mọi người bắt đầu hỏi, nó sẽ hồi sinh.
Tôi kết thúc bài viết này bằng một câu hỏi dành cho bạn – người đang đọc: Lần cuối cùng bạn hỏi một câu khiến cả phòng im lặng là khi nào? Nếu bạn nhớ ra, hãy viết nó xuống. Và nếu bạn đang tham gia một DAO, hãy hỏi câu đó trong cuộc họp tiếp theo. Bạn có thể đang cứu nó đấy.