Ba năm trước, tôi đứng trước bảng trắng tại một hội thảo ở Berlin, vẽ sơ đồ về tương lai nơi ZK Rollup sẽ thay thế Optimistic Rollup. Tôi từng tin đó là điều hiển nhiên. Nhưng hôm nay, nhìn vào dữ liệu on-chain, tôi thấy một câu chuyện khác.
Context
ZK Rollup được ca ngợi là holy grail của scaling: không cần window challenge, không cần fraud proof, chỉ cần một chứng minh mật học nhỏ gọn. Nhưng chi phí để tạo ra chứng minh đó — chi phí proving — đang âm thầm ăn mòn lợi nhuận của các operator. Mỗi giao dịch trên zkSync Era, Scroll hay Linea đều phải trả một khoản phí ẩn: tiền điện cho GPU, tiền thuê máy chủ, và đặc biệt là chi phí cho các proving service như =nil; hay Succinct.
Theo dữ liệu từ L2Beat vào tháng 2/2025, chi phí proving trung bình trên Ethereum mainnet cho một batch ZK (khoảng 1000 giao dịch) dao động từ 0.8 đến 2.5 ETH — tùy thuộc vào độ phức tạp của circuit. Khi gas ở mức 20-30 gwei, số đó tương đương 1200-4000 USD mỗi batch. Nếu mỗi batch chỉ chứa 500 giao dịch, phí proving cho mỗi giao dịch là 2.4-8 USD. So với phí L1 của Ethereum ở mức 0.5-1 USD cho một giao dịch đơn giản, lợi thế của ZK Rollup biến mất.
Core Insight
Điều mà ít người nói đến: chi phí proving không giảm theo đường cong Moore. Nó phụ thuộc vào hai yếu tố: (1) kích thước của circuit (phức tạp hơn khi hỗ trợ nhiều opcode hơn) và (2) hiệu suất của thuật toán chứng minh. Dù Plonk, Halo2 hay STARKs đều có tiến bộ, nhưng tốc độ tối ưu hóa phần cứng không theo kịp nhu cầu. Các operator ZK hiện tại đang phải chạy trên GPU đắt tiền (A100, H100) với tỷ lệ sử dụng dưới 30% do overhead quản lý.
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi với một dự án ZK layer-2 vào năm ngoái, tôi phát hiện rằng phần lớn chi phí proving thực ra đến từ việc lưu trữ và đồng bộ các witness cho mỗi block. Các nhóm phát triển thường tập trung vào tối ưu hóa prover nhưng quên mất rằng phần mềm trung gian — data availability layer, sequencer, và bộ nhớ đệm — mới là nút thắt thực sự. Một dự án đã tiêu tốn 40% thời gian CPU chỉ để nén dữ liệu trước khi tạo chứng minh.
Contrarian Angle
Tuy nhiên, sự thật phản trực giác là: chi phí proving cao không giết chết ZK Rollup, nó thay đổi cấu trúc thị trường. Những người có thể chịu được chi phí này là các tổ chức lớn (Polygon, zkSync) hoặc các quỹ được tài trợ tốt. Các dự án nhỏ đang dần chuyển sang Optimistic Rollup hoặc thậm chí là validium để giảm chi phí. Điều này tạo ra sự phân hóa: ZK Rollup trở thành cao cấp, Optimistic Rollup trở thành phổ thông. Và nếu gas Ethereum không quay lại mức bull market (>100 gwei), ZK Rollup sẽ chỉ còn là sân chơi của những kẻ có túi tiền sâu.
Nhưng còn một góc nhìn khác: chi phí proving có thể được giảm nếu chúng ta chấp nhận lazy proving — chỉ chứng minh khi cần thiết (giống như Optimistic Rollup). Một số nhóm đang thử nghiệm hybrid approach, nơi batch được submit mà không cần chứng minh ngay, chỉ tạo proof khi có thách thức. Đây là sự kết hợp giữa ZK và Optimistic, nhưng nó phá vỡ triết lý "trustless ngay lập tức" của ZK.
Takeaway
Tôi không tin ZK Rollup sẽ chết. Nhưng tôi tin rằng câu chuyện "ZK là tương lai duy nhất" đang được viết lại. Chi phí proving là một thực tế cứng đầu mà toán học không thể giải quyết nếu không có phần cứng rẻ hơn hoặc thiết kế giao thức thông minh hơn. Câu hỏi không phải là "ZK Rollup có hoạt động không?" mà là "Ở mức gas và chi phí nào, ZK Rollup mới thực sự có ý nghĩa?" Nếu bạn là một developer đang chọn stack, hãy tính chi phí proving trước, rồi hãy nói về phi tập trung.