Dòng code mở ra cánh cửa mà không ai thấy. Ba năm trước, tôi đã viết một bài đưa tin đầy phấn khích về EIP-4973 với tiêu đề: “Danh tính bất tử đã đến.” Khi đó tôi thực sự tin rằng Soulbound Token sẽ thay đổi bộ mặt của Web3. Tôi đã hình dung ra một thế giới nơi mọi thành tựu, mọi danh tiếng, mọi chứng chỉ đều nằm trên một chiếc ví không thể chuyển nhượng – một tấm hộ chiếu kỹ thuật số vĩnh viễn. Tôi đã lên một kế hoạch xây dựng một kênh Telegram chuyên phân tích các dự án SBT tại Việt Nam, với kỳ vọng thu hút hàng nghìn người dùng.
Ba năm sau, tôi đang ngồi trước một bảng dữ liệu tổng hợp từ 12 chuỗi khác nhau. Tôi tự viết một script đếm số lượng token được mint theo chuẩn ERC-4973, sau đó lọc ra những token có bất kỳ hoạt động nào sau khi mint (gọi hàm, chuyển quyền, thu hồi, hay thậm chí là bị đốt). Kết quả thật đáng ngạc nhiên: hơn 70% số SBT được mint từ năm 2022 đến giữa năm 2025 nằm im, không một lần được sử dụng. Không phải vì chúng nằm trong danh sách đen, không phải vì dự án scam. Đây là những dự án có đội ngũ phát triển thực thụ, có gọi vốn đầu tư, có roadmap rõ ràng. Họ xây dựng hạ tầng SBT hoàn chỉnh, nhưng người dùng mint xong rồi bỏ đó.
Tại sao?
Hãy quay ngược lại tháng 5 năm 2022. Vitalik Buterin, cùng với E. Glen Weyl và Puja Ohlhaver, xuất bản bài luận “Soulbound” – một bản tuyên ngôn về “token linh hồn”. Ý tưởng vô cùng hấp dẫn: một “soul” là một ví đại diện cho một cá nhân, tổ chức hoặc một thực thể bất kỳ. Soul có thể nhận các token không thể chuyển nhượng gọi là Soulbound Token. SBT sẽ phản ánh uy tín, thành tích, tư cách thành viên, và có thể được thu hồi bởi người phát hành. Nó không thể chuyển từ ví này sang ví khác – bạn không thể tặng một bằng khen cho bạn bè, và bạn không thể bán nó. Điều đó hứa hẹn giải quyết bài toán Sybil (giả mạo danh tính), xây dựng hệ thống danh tiếng phi tập trung, chống thao túng bỏ phiếu, và tạo ra những thị trường tín dụng không tài sản thế chấp. Người ta so sánh nó với bước ngoặt của lịch sử tiền mã hóa.
Tôi đã bị thuyết phục. Tôi đầu tư thời gian vào việc đọc từng dòng mã của các dự án SBT ban đầu, viết phân tích kỹ thuật, săn lùng những dự án mới. Trong một lần audit một hợp đồng “Soul” cho một dự án identity, tôi nhận ra một điều kỳ lạ: toàn bộ hệ thống được xây dựng dựa trên ý tưởng “không có quyền quên”. Không có hàm forget, không có cơ chế hủy token một cách dứt khoát. Có hàm revoke – nhưng chỉ người phát hành mới được gọi. Hãy tưởng tượng bạn nhận một huy hiệu “Top Trader 2022” từ một sàn giao dịch, sau đó sàn đó sụp đổ, hoặc tệ hơn, bạn bị dính líu vào một scandal. Huy hiệu đó vẫn nằm đó, gắn chặt với ví của bạn, kể mãi về một quá khứ mà bạn muốn chôn vùi. Không có một nút “xóa lịch sử”. Không có một cánh cửa để bước ra ngoài.
Điều này đi ngược lại với tâm lý con người. Chúng ta không muốn bị đóng băng trong một danh tính. Chúng ta trưởng thành, thay đổi, phạm sai lầm và sửa chữa. Danh tính là một dòng chảy, không phải một tảng băng. Blockchain thì ngược lại: nó là một cuốn sổ cái vĩnh viễn, không thể tẩy xóa. Khi bạn gắn danh tính vào blockchain bằng SBT, bạn đã biến một dòng chảy thành một bức tượng đá. Và con người thì không muốn sống chung với một bức tượng đá ghi dấu những lỗi lầm của mình.
Có người sẽ phản bác: “Nhưng danh tiếng là thứ cần được xây dựng bền vững, không thể giả tạo.” Đúng, danh tiếng cần sự bền vững, nhưng nó cũng cần sự tha thứ. Trong thế giới thực, khi một công ty phá sản, bạn vẫn có thể gây dựng lại sự nghiệp ở một công ty khác. Khi một mối quan hệ đổ vỡ, xã hội cho phép bạn bắt đầu lại. Nhưng SBT không cho phép điều đó. Nó gắn bạn vào một lịch sử không thể thay đổi. Nếu huy hiệu của bạn phản ánh một cộng đồng đã sụp đổ vì hack, hoặc một dự án hóa ra là lừa đảo, thì chính danh tính của bạn cũng bị kéo xuống. Bạn không thể giải thích, không thể gỡ bỏ, không thể bắt đầu lại. Bạn bị mắc kẹt.
Tôi có một trải nghiệm đã dạy tôi bài học này theo cách đau đớn nhất. Năm 2021, trong cơn sốt NFT, tôi đã không đầu tư vào CryptoPunks hay Bored Ape vì quá tập trung vào DeFi. Khi mọi người kiếm được lợi nhuận khổng lồ, tôi vội vã tạo một kênh tin tức NFT mới, lao vào mà không kiểm chứng thông tin, và nhanh chóng đăng tải nhiều tin sai lệch. Kênh đó chết sau vài tháng, để lại một vết nhơ trên danh tiếng cá nhân của tôi trong cộng đồng. Nếu danh tính của tôi được “Soulbound” vào những bài viết sai lầm đó, chắc chắn tôi sẽ không bao giờ có thể xây dựng lại được uy tín như ngày hôm nay. Con người cần cơ hội thứ hai. Blockchain thì không hiểu điều này.
Bây giờ, hãy nhìn SBT dưới góc độ sản phẩm. Một sản phẩm muốn sống cần có một vòng lặp giá trị (value loop) rõ ràng. Hãy hỏi ba câu: SBT tạo ra giá trị cho ai? Người phát hành dùng SBT để xây dựng cộng đồng, chống bot, phân phối quyền lợi. Người dùng cuối nhận được gì? Một huy hiệu. Huy hiệu đó đổi được gì? Nếu đổi được quyền lợi, thì tại sao không dùng một ERC-20 đơn giản, nhanh hơn, rẻ hơn, và dễ hiểu hơn? Nếu không đổi được quyền lợi, thì nó chỉ là một “huy hiệu danh dự” – thứ mà không nhiều người sẵn sàng trả gas để mint. Đó là vòng lặp chết người: không có tiện ích, không có người dùng; không có người dùng, không có mạng lưới; không có mạng lưới, không có tiện ích.
Tôi nhớ một lần phỏng vấn một founder của một dự án huy hiệu xây dựng trên SBT. Anh ta hùng hồn nói: “SBT của chúng tôi giống như một tấm passport của cả một thế hệ nhà xây dựng.” Tôi hỏi: “Passport này dùng để làm gì?” Anh ta trả lời: “Để chứng minh họ đã xây dựng.” Tôi hỏi tiếp: “Ai cần xem cái chứng minh đó?” Anh ta im lặng một lúc rồi nói: “Chúng tôi tin hệ sinh thái sẽ cần.” Đó chính là vấn đề. SBT không giải quyết một nỗi đau hiện hữu, mà giải quyết một nỗi đau trong tưởng tượng. Trong một thị trường đi ngang như hiện tại, khi mà người dùng đang tìm kiếm những tín hiệu kỹ thuật thực sự để xếp hàng vào các dự án tiềm năng, thì SBT chỉ là một món đồ chơi trí tuệ, không phải một chiến lược sống còn.
Có một lĩnh vực mà tôi thấy SBT được nhắc đến nhiều nhất, đó là game và metaverse. Người ta tưởng tượng một game thủ sở hữu những huy hiệu “cống hiến” từ game này, rồi anh ta mang chúng sang game khác để nhận quyền lợi. Nghe có vẻ hay. Nhưng hãy nhìn vào thực tế: các studio game không muốn người chơi mang “thành tích” từ game đối thủ sang game của họ, bởi vì nó phá vỡ cốt lõi cân bằng. Các nhà phát triển game kiếm tiền từ việc giữ chân người chơi, không phải từ việc chứng nhận hành trình của họ ở nơi khác. SBT trong game có thể dùng để ghi nhận “người chơi trung thành”, nhưng nó không tạo ra doanh thu, không làm tăng tương tác, và không có gì đảm bảo rằng huy hiệu đó có giá trị với bất kỳ ai ngoài cộng đồng nhỏ đó. Nó chỉ là một cái nhãn dán.
Còn về quyền riêng tư, SBT đang đối mặt với một mâu thuẫn không thể giải quyết. Luật Bảo vệ dữ liệu chung của châu Âu (GDPR) quy định “quyền được quên” – cá nhân có quyền yêu cầu xóa dữ liệu của mình. Nhưng blockchain về bản chất là bất biến. Bạn không thể “quên” một thứ gì đó trên blockchain chỉ bằng cách xóa một dòng dữ liệu. Ethereum không có hàm FORGET. Và một khi dữ liệu danh tính được gắn vào SBT, nó đụng ngay vào ranh giới pháp lý: SBT có phải là tài sản số hay là dữ liệu cá nhân? Nếu nó là dữ liệu cá nhân, thì việc lưu trữ vĩnh viễn với một bên thứ ba có vi phạm quyền riêng tư không? Ai chịu trách nhiệm khi SBT bị lộ, bị đánh cắp, hoặc bị kẻ xấu dùng để theo dõi hành vi của một người? Không một cơ quan quản lý nào đưa ra câu trả lời rõ ràng. Và điều đó, theo quan điểm của tôi, là một sự lựa chọn có chủ đích.
Tôi đã theo dõi cách SEC và các cơ quan quản lý khác xử lý công nghệ này suốt 22 năm trong ngành. Nhiều người nghĩ rằng họ không ban hành quy định vì họ không hiểu công nghệ. Tôi không đồng ý. Họ hiểu rất rõ. Họ cố tình không ban hành quy tắc rõ ràng, bởi vì giữ vùng xám cho phép họ linh hoạt hành động theo từng trường hợp, và quan trọng hơn, nó khiến các nhà phát triển phải tự kiểm duyệt. SBT chính là một ví dụ: nếu SBT được coi là một loại chứng khoán, thì mọi hoạt động phát hành SBT đều nằm trong tầm ngắm. Nếu SBT bị coi là dữ liệu cá nhân, thì toàn bộ hạ tầng phi tập trung trở nên bất khả thi về mặt pháp lý. Và không ai muốn dọn đường cho SBT, vì nó đụng chạm đến quá nhiều thứ. Kết quả là SBT rơi vào vũng lầy pháp lý, nơi mà sự im lặng còn đáng sợ hơn sự cấm đoán.
Nhưng có lẽ điều phản trực giác nhất mà tôi học được, chính là từ chính cộng đồng người dùng Việt Nam – những con người mà tôi có cơ hội trò chuyện mỗi ngày trên các kênh Telegram và Twitter. Khi tôi hỏi họ: “Các bạn có muốn một huy hiệu vĩnh viễn trên chuỗi để chứng minh mình đã tham gia một dự án không?”, phần lớn câu trả lời là: “Không, vì tương lai của tôi có thể khác.” Họ thậm chí lo sợ rằng SBT sẽ trở thành một công cụ kiểm soát xã hội, một “tín dụng xã hội phiên bản crypto”. Một người bạn của tôi – một lập trình viên kỳ cựu – nói một câu khiến tôi nhớ mãi: “SBT là một cái chốt cửa. Nó giữ bạn ở trong một căn phòng mà bạn chưa bao giờ chọn.” Câu nói đó đã thay đổi cách tôi nhìn về SBT.
Hãy nhìn vào một khía cạnh khác: quản trị phi tập trung (DAO). Những người ủng hộ SBT từng nói rằng SBT sẽ giúp DAO tốt hơn bằng cách gắn uy tín của người tham gia với các quyết định của họ. Nhưng kinh nghiệm thực chiến của tôi trong việc vận hành các bot tổng hợp tin tức và theo dõi các cuộc bỏ phiếu trên DeFi cho thấy một sự thật khó chịu: người dùng quá lười tìm hiểu và họ thường ủy quyền bỏ phiếu cho các KOL mà họ tin tưởng. SBT không hề giải quyết vấn đề tập trung hóa; nó chỉ hợp thức hóa nó. Nếu một KOL cầm một chiếc SBT “danh tiếng” do một quỹ đầu tư phát hành, thì những người ủy quyền sẽ càng tin tưởng anh ta hơn, bất kể thực lực của anh ta như thế nào. SBT trở thành một công cụ để xây dựng sự tín nhiệm giả, một tấm bùa hộ mệnh cho những kẻ cơ hội. Và khi họ thất bại, SBT vẫn còn đó, khiến họ tiếp tục nhận được sự tin tưởng một cách mù quáng từ những người khác.
Vậy đâu là tương lai của danh tính phi tập trung? Nếu SBT là một ngõ cụt, thì chúng ta cần một thứ gì đó khác. Theo tôi, tương lai không nằm ở những token không thể chuyển nhượng, mà nằm ở những “danh tính nhất thời” – những chứng minh có thể sống trong một khoảng thời gian, có thể hết hạn, có thể được gia hạn, và có thể bị lãng quên một cách chủ động. Một chiếc chìa khóa có thể mở cửa hôm nay, nhưng cũng có thể đổi ổ khóa vào ngày mai. Một hệ thống danh tính tốt là một hệ thống cho phép bạn thay đổi – không phải một nhà tù không có lối thoát.
Thị trường đang đi ngang, và tôi thấy có một nhóm các nhà phát triển đang âm thầm thử nghiệm một khái niệm gọi là “reputation score tạm thời” – trong đó điểm số uy tín được tính trên một cửa sổ thời gian, không gắn vĩnh viễn vào ví. Họ gọi đó là “danh tính bay hơi”. Tôi không biết nó có thành công hay không, nhưng ít nhất nó phản ánh đúng bản chất con người: chúng ta luôn muốn có một cánh cửa để rời đi. Cánh cửa đó có thể là một cửa sổ xóa dữ liệu, một cơ chế thu hồi chủ động từ người dùng, hoặc một cách nào đó để bắt đầu lại từ đầu – nhưng nó phải tồn tại.
Soulbound Token, sản phẩm được ca tụng như một bước tiến vĩ đại, hóa ra lại là một bước lùi về mặt nhân học. Nó phủ nhận quyền được thay đổi của con người, và trong một thế giới mà sự đổi mới là động lực sống còn, SBT tự đào mồ chôn mình. Không phải vì code của nó sai. Mà vì cái code đó không hiểu con người.
Vậy nên tôi viết lại lời nhận định của mình ba năm trước: “Danh tính bất tử đã đến.” – Sai. Có lẽ câu đúng là: “Cánh cửa của danh tính bất tử đã mở, nhưng không ai muốn bước vào.” Chúng ta không cần sống mãi với một danh tính. Chúng ta cần được phép trở thành một ai đó khác – ngay cả khi trên blockchain. Bởi vì khi dòng code mở ra cánh cửa mà không ai thấy, thì điều duy nhất chúng ta thấy đằng sau cánh cửa đó, là chính con người của chúng ta – luôn luôn thay đổi, không bao giờ đứng yên.