Hormuz và ngành crypto: Cuộc chơi của những kẻ bị ép vào chân tường
Ngày 17/6/2025, Tổng thống Donald Trump ký một bản ghi nhớ với Iran. Đối với nhiều người, đây là dấu hiệu cho thấy ông chủ Nhà Trắng vẫn muốn ưu tiên giao dịch hơn chiến tranh, nhưng chưa đầy hai tháng sau, nhà khoa học chính trị Robert Pape đã ngồi trước ống kính Al Jazeera và đưa ra một nhận định khiến giới phân tích quân sự phải chú ý. Theo ông, Trump sẽ không chấp nhận việc Iran và Oman cùng kiểm soát eo biển Hormuz; và để khẳng định quyền kiểm soát, ông có thể sử dụng đến một "chiến thắng quân sự mang tính biểu tượng" nhằm củng cố vị thế chính trị trước cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2026. Hormuz không phải một eo biển thông thường; mỗi ngày có khoảng 21 triệu thùng dầu thô – tương đương 20% nhu cầu toàn cầu – luồn qua vùng biển hẹp này. Chỉ cần nguồn cung này bị gián đoạn từ 48 đến 72 giờ, giá dầu thế giới có thể tăng vọt 30-50%, kéo theo một làn sóng lạm phát mang tính toàn cầu. Tuy nhiên, phiên giao dịch hôm đó trên thị trường crypto gần như im lặng. Giá Bitcoin chỉ nhích nhẹ, các altcoin lớn cũng không biến động đáng kể. Sự im lặng đáng ngờ đó là một tín hiệu quan trọng, khiến tôi bắt đầu để mắt đến những sợi dây liên kết ngầm giữa căng thẳng quân sự và dòng tiền điện tử, thứ không bao giờ hiện lên trong các bản tin chính thống.
Vì sao Hormuz lại có thể trở thành một trong những mối đe dọa đối với thị trường tài sản số? Hãy nhìn nhận từ năng lực quân sự thực tế. Theo các phân tích công khai, Iran đã xây dựng một hệ thống "chống tiếp cận / khu vực cấm" (A2/AD) quanh Hormuz với tên lửa chống hạm, thủy lôi, tàu cao tốc và trạm radar bờ biển. IRGC có thể phong tỏa con đường biển này trong một hoặc hai ngày bằng các cuộc tấn công kiểu "bầy ong" với chi phí rất thấp. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc họ có thể kiểm soát lâu dài. Hải quân Mỹ với hệ thống C4ISR vượt trội tại khu vực Trung Đông có thể nhanh chóng xác định vị trí các bãi mìn và tàu nhỏ, mở lại hành lang an toàn trong vòng 48 giờ. Đây chính là lý do Robert Pape gọi khả năng của Iran là "chỉ trong một hai ngày". Nếu điều đó xảy ra, thị trường sẽ chứng kiến một cú sốc năng lượng cực ngắn nhưng cực mạnh, giống như một nhát cắt vào động mạch chủ toàn cầu. Lịch sử đã nhiều lần chứng minh rằng các cú sốc ngắn hạn đủ sức gây ra sự hỗn loạn tài chính trong nhiều tháng; khi dầu tăng vọt, Fed sẽ phải tính đến chuyện thắt chặt tiền tệ, và khi thanh khoản bị rút, Bitcoin cũng sẽ phải chịu chung số phận với các tài sản rủi ro khác.
Có một góc khuất mà giới phân tích tài chính thường bỏ qua, đó là hành vi của các quốc gia chịu lệnh trừng phạt. Iran từ lâu đã đối mặt với lạm phát kinh niên; giá đồng rial mất giá gần như hằng tuần. Trong bối cảnh đó, khi chính phủ Mỹ tăng cường các lệnh trừng phạt tài chính, người dân Iran – đặc biệt là giới trẻ và những người có hiểu biết công nghệ – tìm đến stablecoin như USDT như một cách để bảo toàn tài sản. Điều này không đến từ niềm tin vào blockchain mà đến từ một nhu cầu sinh tồn giản đơn: đồng nội tệ không còn đáng tin cậy. Tôi đã audit 14 dự án stablecoin tại các thị trường chịu áp lực lạm phát cao ở châu Phi, Trung Đông và Mỹ Latinh, và phát hiện ra một quy luật: không một dự án stablecoin nào thành công vượt trội nhờ công nghệ ưu việt. Điều kiện tiên quyết luôn là nền kinh tế vĩ mô địa phương tồi tệ đến mức người dân buộc phải tìm phương tiện lưu trữ giá trị không phụ thuộc vào chính phủ. Các dự án thành công nhất là những dự án giải quyết nhu cầu thanh khoản hoặc kiều hối theo cách đơn giản nhất, chứ không phải những giao thức phức tạp với APY hoành tráng.
Điều này đưa chúng ta trở lại với sự kiện ký bản ghi nhớ hồi tháng 6. Oman – quốc gia từ lâu đóng vai trò trung gian – bất ngờ được đề xuất như một đồng minh trong cơ chế "quản lý chung" Hormuz. Về mặt ngoại giao, đây là một chiến lược của Iran để hợp pháp hóa vị thế cường quốc vùng Vịnh của mình. Nhưng với Washington, chấp nhận mô hình đó có nghĩa là từ bỏ cam kết an ninh đối với Saudi Arabia, UAE, Qatar và các đồng minh vùng Vịnh. Hormuz không chỉ là một tuyến năng lượng; nó là biểu tượng cho trật tự an ninh toàn khu vực. Vì vậy, như Pape lưu ý, Trump gần như chắc chắn sẽ bác bỏ đề xuất này. Một khi đề xuất này vẫn được Iran nuôi dưỡng, nguy cơ leo thang xung đột là rất thực. Trong các cuộc khủng hoảng như vậy, các bên thường mắc một lỗi ngộ nhận kinh điển: Iran có thể nghĩ rằng Mỹ đang yếu mềm sau khi ký bản ghi nhớ; Mỹ có thể nghĩ rằng Iran sẽ không dám làm gì vượt quá lằn ranh đỏ vì sợ bị trừng phạt nặng hơn. Cả hai phe đều có thể đánh giá thấp ý chí của đối phương. Lịch sử chứng minh rằng khi các quân đội đối đầu nhau bằng những tuyên bố công khai, sẽ có những tác nhân xuất hiện làm cho tình huống vượt khỏi tầm kiểm soát. Từ góc nhìn của một người làm phân tích thị trường suốt 20 năm, tôi nhận ra rằng không có gì nguy hiểm hơn một tình thế bất ổn định mà cả hai bên đều không thể dự đoán được đối phương.
Điều đáng chú ý là trong khi Iran tìm cách dùng Oman như một cầu nối ngoại giao, thì Arab Saudi và UAE lại đang âm thầm tăng cường đầu tư vào hạ tầng blockchain và stablecoin. Họ nhìn thấy rủi ro của một cuộc khủng hoảng Hormuz không chỉ nằm ở giá dầu, mà còn ở sự phụ thuộc vào hệ thống thanh toán USD. Khi Washington sử dụng SWIFT như một vũ khí trừng phạt, các quốc gia vùng Vịnh bắt đầu tính đến phương án song song. Các dự án như một stablecoin được neo theo rổ tiền tệ của Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) hoặc các giải pháp thanh toán xuyên biên giới dựa trên blockchain đang dần được thúc đẩy. Đây là một góc khuất của bức tranh địa chính trị: không chỉ Iran mới tìm cách né tránh hệ thống tài chính Mỹ, mà ngay cả các đồng minh của Mỹ cũng muốn chuẩn bị một cánh cửa sau. Trong bối cảnh đó, việc Trump theo đuổi "chiến thắng biểu tượng" tại Hormuz có thể thực chất là để trấn an các đồng minh này rằng Washington vẫn đáng tin cậy. Nhưng trên thị trường crypto, dòng vốn từ các quỹ đầu tư có chủ quyền (sovereign wealth funds) của vùng Vịnh đang chứng tỏ một điều: họ sẽ không đặt tất cả trứng vào một giỏ.
Trong tình thế đó, các giao thức DeFi cũng dễ bị tổn thương hơn nhiều so với những gì người ta tưởng. Hãy nhớ rằng mô hình liquidity mining phần lớn đang trả thưởng cho người dùng bằng token nền tảng, tức là bù đắp cho con số TVL; khi incentive bị cắt giảm, người dùng sẽ bỏ đi. Một cuộc khủng hoảng địa chính trị sẽ khiến dòng tiền tìm kiếm nơi trú ẩn, và các pool thanh khoản phi tập trung thường là thứ bị rút vốn đầu tiên bởi vì người dùng cần nắm giữ tài sản trong ví riêng của họ. Nói như một câu chuyện tôi từng chứng kiến khi tổng hợp dữ liệu thanh lý từ Aave và Compound trong giai đoạn thị trường suy thoái: khi mọi người đều tin rằng thanh khoản phi tập trung là bức tường lửa, tôi nhìn vào số liệu thực tế và thấy rằng những khoản vay thế chấp bằng ether đang bị thanh lý hàng loạt, làm trầm trọng thêm chu kỳ giảm giá. Trong một khủng hoảng Hormuz, kịch bản đó sẽ lặp lại ở quy mô lớn hơn.
Ngược lại, có một mảnh câu chuyện đang bị định giá thấp ở đây là vai trò của các dòng inscription trên Bitcoin. Khi bạn tự chạy node của mình, nhìn vào các giao dịch chứa dữ liệu Ordinals, bạn sẽ thấy rõ ràng rằng những tệp hình ảnh hay văn bản được khắc lên Bitcoin không chỉ là một trào lưu vô nghĩa. Chúng tạo ra doanh thu phí gia tăng cho người khai thác, giúp mạng lưới trở nên an toàn hơn trong bối cảnh giá điện tăng cao do giá dầu leo thang. Nếu không có làn sóng inscription này, các thợ đào sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào phần thưởng khối giảm dần và một khi doanh thu phí sụt giảm, hash rate có thể tụt dốc, khiến mạng lưới dễ bị tấn công về mặt lý thuyết. Trong các cuộc khủng hoảng địa chính trị, khi chính phủ siết chặt nguồn điện hoặc hạn chế nhập khẩu máy tính, nguồn phí từ giao dịch sẽ là một tấm đệm quan trọng. Các giá trị khiến điều này đáng xây dựng là rất rõ ràng nếu bạn dành đủ thời gian để nghiên cứu các xu hướng on-chain, thay vì chỉ nhìn vào những biến động giá ngắn hạn.
Một mối liên hệ ít được nhắc đến là giữa giá dầu và hoạt động khai thác bitcoin. Khi giá dầu tăng vọt, giá khí đốt tại nhiều khu vực cũng tăng theo, làm cho chi phí điện tăng cao, nhất là với các mỏ khai thác sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Nhưng tại những quốc gia có dầu mỏ dồi dào như Iran, Iraq hay Venezuela, giá điện thường được trợ cấp nặng, khiến chi phí khai thác Bitcoin trở nên rẻ hơn so với phần còn lại thế giới. Trong lúc các lệnh trừng phạt hạn chế xuất khẩu năng lượng, chính phủ Iran đã chính thức cho phép các công ty khai thác tiền mã hóa để tận dụng khí đốt đồng hành bị lãng phí tại các mỏ dầu, biến loại tài nguyên khó xuất khẩu thành một dạng hàng hóa xuất khẩu số. Do đó, theo một nghịch lý, một cuộc khủng hoảng Hormuz làm tăng giá dầu sẽ tạo ra lợi thế tương đối cho các thợ đào Iran so với các thợ đào Bắc Mỹ. Điều này không đủ để cứu vãn nền kinh tế nước này, nhưng cũng cho thấy dòng năng lượng và tiền mã hóa là những dòng chảy luôn chuyển động theo những quy luật riêng của chúng.
Nhưng trở lại với câu hỏi chính: Liệu crypto có trở thành cứu tinh cho những nền kinh tế bị trừng phạt như Iran khi một cuộc khủng hoảng Hormuz bùng phát? Câu trả lời là khó, và theo hướng ngược lại với điều nhiều người lạc quan tin tưởng. Stablecoin chắc chắn có thể giúp một người dân Iran giữ giá trị tài sản của mình trước sự sụp đổ của đồng rial, nhưng khi lệnh trừng phạt có chủ đích nhắm vào nền tảng tài chính, các sàn giao dịch tập trung sẽ đóng cửa với người dùng quốc gia đó, và các sàn phi tập trung vẫn phụ thuộc vào thanh khoản từ các cặp giao dịch với các tài sản pháp định cụ thể. Dòng chảy tiền mã hóa của Iran chỉ có thể tiếp cận một phần nhỏ các pool thanh khoản toàn cầu. Hơn nữa, chuỗi khối là một cuốn sổ cái công khai; điều đó có nghĩa là các cơ quan tình báo có thể theo dõi các dòng giao dịch lớn. Nếu Mỹ quyết tâm áp dụng các công cụ truy tìm nguồn gốc tài sản số, thì tính năng ẩn danh của crypto đối với các giao dịch lớn là gần như không có.
Do đó, tôi nghĩ rotation tiếp theo của dòng vốn venture sẽ không đổ vào các câu chuyện "bitcoin là safe haven" hay "DeFi là hệ thống tài chính mới". Thay vào đó, nó sẽ chảy vào các startup hạ tầng thanh toán xuyên biên giới, đặc biệt là những dự án tập trung vào các khu vực có rủi ro lạm phát và bất ổn chính trị cao. Thực tế cho thấy tại Bắc Phi và Trung Đông, các công ty cung cấp dịch vụ stablecoin được cấp phép đã tăng trưởng mạnh mẽ nhờ nhu cầu gửi tiền về nước của người lao động nhập cư. Họ không cần blockchain của riêng mình; họ chỉ cần một cách nhanh chóng và rẻ để quy đổi ngoại tệ sang stablecoin và ngược lại. Trong bối cảnh căng thẳng Hormuz, chính các trung tâm dữ liệu và mạng lưới thanh toán này sẽ là nơi phản ánh sớm nhất dòng vốn chạy trốn khỏi các quốc gia bị ảnh hưởng. Và như tôi đã nói, khi mọi người đều lạc quan về một thị trường tiền mã hóa phi địa chính trị, người ta quên rằng các quốc gia có xu hướng đóng cửa biên giới tài sản khi cảm thấy bị đe dọa.
Kết lại, một cuộc khủng hoảng Hormuz kéo dài 48 giờ có thể chỉ là một vết xước nhỏ trên biểu đồ dầu thô hàng năm, nhưng nó sẽ là một bài kiểm tra căng thẳng thực sự đối với cộng đồng crypto. Vào tháng 2 năm 2022, khi quân đội Nga tiến vào Ukraine, Bitcoin đã giảm hơn 50% so với đỉnh lịch sử chỉ vài tháng sau đó. Nó được cho là "vàng kỹ thuật số" nhưng hành xử như một cổ phiếu công nghệ. Nếu một ngày nào đó Hormuz bị đe dọa, các nhà đầu tư nên chuẩn bị cho kịch bản tương tự: sự biến động tăng vọt, thanh khoản khô cạn ở các sàn giao dịch, và những lời kêu gọi rút về tài sản an toàn sẽ phá vỡ mọi lời biện minh lý thuyết. Câu hỏi đặt ra không phải là "chiến tranh có tốt cho Bitcoin không